De fève in de galette: kinderspel of serieuze verzamelpassie?

Op het eerste gezicht lijkt het een simpel eetspelletje: ergens in januari komt er op tafel een bladerdeegtaart met amandelvulling, en degene die op een porseleinen figuurtje bijt, is koning of koningin van de dag. Maar wie een tijdje in Frankrijk woont of er vaak komt, merkt al gauw: die fèves, die kleine beeldjes in de galette des rois, zijn veel meer dan een leuke traditie. Voor sommige Fransen zit er een serieuze passie achter, compleet met vitrinerekjes, ruilbeurzen en familierituelen.

Wat zit er nou eigenlijk in die taart?

De galette des rois eet je rond Driekoningen, begin januari. In supermarkten liggen ze vanaf eind december al hoog opgestapeld. Binnenin verstopt de bakker (of fabrikant) een fève – traditioneel een boon, maar inmiddels meestal een porseleinen figuurtje. Kinderen vinden het spannend: wie de fève vindt, krijgt de gouden papieren kroon die bij de taart zit. Maar wat je niet altijd ziet: volwassenen kijken stiekem ook uit naar een nieuwe vondst voor hun collectie.

Van boon tot bouwpakket

De originele fèves waren – de naam zegt het al – gedroogde bonen. Pas in de 19e eeuw begonnen bakkers porselein te gebruiken, vaak met religieuze figuren. Tegenwoordig zijn er fèves in alle soorten en maten: stripfiguren, beroemde gebouwen, dieren, auto’s, zelfs complete scènes. Elk jaar brengt een goed bewaarde doos van de bakker een nieuwe reeks uit, soms in samenwerking met een merk of artiest. Wie eenmaal begint met verzamelen, ontdekt al snel: je komt nooit meer uit.

Ik had een buurvrouw in Lyon, begin zestig, met een glazen kast vol fèves – netjes op thema en jaartal gesorteerd. Ze wees ze met trots aan: “Dit is de reeks ‘Franse monumenten’, deze zijn van de lokale bakker in ’98, en dit zijn Chinese horoscooppoppen van een winkel in Parijs.” Ze had er duidelijk lol in, maar het was meer dan nostalgie: het was ook een manier om iets kleins vast te houden in een veranderende wereld.

Verzamelen is een serieuze zaak

In januari zijn er ruilbeurzen in dorpshuizen en gymzalen – je loopt langs tafels vol miniatuurfiguren, mensen met loepjes en lijstjes, onderhandelingen in gefluisterde toon. Er is een woord voor: fabofile. Verzamelaar van fèves. Er zijn tijdschriften, catalogi, Facebookgroepen, speciale dozen om je verzameling te beschermen. Sommige fèves zijn zeldzaam – en dus geld waard.

Tegelijk is het ook iets huiselijks. Veel Fransen bewaren hun mooiste fèves gewoon op een plankje in de keuken, tussen familiefoto’s en kruidenpotjes. Elk figuurtje vertelt een verhaal. De keer dat de jongste per ongeluk doorslikte, of dat tante zich verslikte van het lachen toen ze ‘weer die domme smurf’ kreeg.

Twijfel aan de keukentafel

Niet iedereen doet eraan mee. Sommige gezinnen kopen liever een galette zonder fève – minder risico op breuken en discussies. In sommige vakken van de supermarkt staat zelfs: ‘sans fève’. En ja, er zijn mensen die het onzin vinden om al dat porselein in je eten te stoppen. Je hoort het vaker: “In Nederland zouden we daar toch niet aan beginnen.”

Maar juist dat maakt het bijzonder. In Frankrijk kan iets kleins, iets dat je er zo uit kunt halen en in je palm leggen, zoveel betekenis krijgen. De fève is geen marketingtruc. Het is een seizoensritueel dat relaties smeedt en herinnert, elk jaar weer opnieuw.

De magie onder het bladerdeeg

Wat me elk jaar weer opvalt: zelfs bij mensen die zeggen niet mee te doen, ligt er begin januari toch een galette op tafel. De fève is dan bijzaak, maar als tijdens het aansnijden iemand iets hards voelt... knipoogt er altijd wel iemand. We blijven kinderen, ook als we weten waar het figuurtje zit. Misschien is dat wel precies de kracht ervan.