Winter betekent raclette — ook ver van de Alpen

Wie ooit een Franse supermarkt binnenloopt in de wintermaanden, wordt meteen begroet door torens met raclettekaas, zakken voorgesneden aardappels en doosjes met charcuterie. Zelfs in de flauwe heuvels rond Bordeaux, aan de Atlantische kust of diep in de Vendée is het overduidelijk: de racletteperiode is begonnen. Maar hoe komt het dat dit berggerecht met smeltende kaas en dampende bijgerechten zo wijdverspreid én geliefd is geworden in Frankrijk? Ook daar waar je met moeite een heuveltje kunt vinden?

Van bergkost tot huiskamerklassieker

De oorsprong van raclette ligt natuurlijk bij de Zwitserse en Franse Alpen, waar smeltkaas met brood of aardappels lang een eenvoudige, voedzame oplossing was voor hongerige herders. Maar in Frankrijk heeft raclette zich de afgelopen decennia losgemaakt van zijn geografische wortels. Het is geen typisch berggerecht meer, maar eerder een seizoengebonden ritueel.

Zoals één van mijn buren in de Loire het eens zei: "In de zomer barbecue, in de winter raclette. Zo werkt dat gewoon." Er hoeft hier niemand op wintersport te zijn geweest om zin te krijgen in gesmolten kaas.

Het gaat om meer dan eten

Wat opvalt, is hoe vanzelfsprekend raclette is ingepast in de sociale kalender. Fransen associëren het gerecht niet alleen met kou, maar vooral met gezelligheid — al spreken ze zelf liever van convivialité. Raclette eet je niet alleen. Er is een elektrisch apparaat in het midden van de tafel, iedereen schuift zijn pannetje in en uit, schenkt zichzelf nog een glaasje wijn in en wacht op elkaar. Die traagheid is deel van de ervaring.

In Nederland of België wordt de gourmetstel misschien als iets vergelijkbaars gezien, maar waar daar de keuze wat individualistischer is (wat leg jij op je plaatje?), is raclette meer collectief. De basis ligt grotendeels vast: aardappels, charcuterie, augurkjes, zilveruitjes, en natuurlijk de kaas — meestal in plakken, soms geraspt, afhankelijk van de supermarkt.

Supermarkt-rituelen

De beschikbaarheid van het gerecht verklaart ook deels de populariteit. Vanaf oktober komt de raclette letterlijk in het zicht. Speciale koelkasten met tientallen soorten raclettekaas: naturel, met peper, met wijn, met truffel. Pakjes spek en ham worden samengebonden tot 'kits', inclusief tip op de verpakking: Pour une soirée conviviale réussie!

Het is eten dat niet veel voorbereiding vraagt. Je hoeft geen recept te kennen, geen ervaring te hebben. Alleen een apparaat — vaak ergens in een keukenkast, of te leen van de buurvrouw. En als je het eenmaal op tafel hebt staan voelt het meteen als winter.

Verschil in beleving

In Nederland associeert men smeltkaas toch sneller met fondue, als iets uit de jaren '80 of iets wat je doet in een speciaal kaasrestaurant. Raclette is een stuk minder ingeburgerd. Misschien omdat de geur te sterk is. Of omdat het apparaat ontbreekt. Of simpelweg omdat het nooit gepresenteerd is als iets dat bij ons klimaat past.

In Frankrijk is dat dus anders. Raclette is — net als soep of tartiflette — een culinair ankerpunt geworden in de winter. Niet elitair, niet historisch, gewoon... vanzelfsprekend. Zelfs op plekken waar er eerder koeien voor het raam staan dan eeuwige sneeuw.

Meer dan nostalgie

Je zou denken dat mensen in het zuiden van Frankrijk op zoek gaan naar lichte maaltijden in de winter, of juist verse vis blijven eten. En dat doen ze ook. Maar dat sluit raclette niet uit. Het is geen 'Alpenpret voor toeristen', maar voelt inmiddels vertrouwd, alsof het altijd al zo is geweest.

En misschien is dat wel de echte kracht van raclette in Frankrijk: het is geen speciale gelegenheid, maar een ritueel dat zich makkelijk laat herhalen. Geen bergen of sneeuw nodig. Enkel een tafel, wat vrienden, en een warme eetavond waar niemand haast heeft.